Sadullah Paşa’nın Mektup ve Yazışmaları

Ey sevgili vatan, kerem et, gel hitâbete; Bu düştüğün felâketi nakl eyle millete.   Berlin Kongresinin ardından Sadullah Paşa’nın hüzünle kaleme aldığı beyit.   Tanzimat döneminin en önemli aydınlarından biri olan ve II. Abdülhamid tarafından Berlin büyükelçiliği ile İstanbul’dan uzaklaştırılan Sadullah Paşa, yaklaşık 13 yıl boyunca ülkesinden, dostlarından, arkadaşlarından, eşi ve ailesiyle sevdiklerinden ve her şeyden önce de çok sevdiği İstanbul’dan ayrı yaşamak zorunda kalır. Bu eser, paşanın hayli etkileyici olan hazin hayat hikâyesinin yanı sıra, büyük bir çoğunluğu vatan, dost ve aile hasreti çektiği sürgün yıllarına ait olmak üzere eşi Necibe Hanım, oğulları Asaf ve Nusret ile o dönemin önemli devlet adamları Safvet Paşa, Ahmed Cevdet Paşa, Gazi Ahmed Muhtar Paşa, Ahmed Tevfik Paşa ve Mehmed Said Paşa, yakın arkadaşları ve dönemin önde gelen aydınları Safvetpaşazade Refet Bey, Kemalpaşazade Said Bey ve Recaizade Mahmud Ekrem Bey başta olmak üzere çevresiyle yaptığı mektuplaşma ve yazışmaları içermektedir. Çok büyük bir kısmı ilk defa burada yayımlanan mektuplar, Sadullah Paşa’nın adeta bir ömür sayılabilecek olan 13 yıl gibi uzun bir süre boyunca ülkesinden ve ailesinden uzakta ve gurbet ellerde çektiği yalnızlık, vatan ve aile hasreti, kilometrelerce uzaktan çocuklarının iyi bir eğitim alabilmeleri için gösterdiği insanüstü gayretler, Türk yemek ve zevklerine karşı duyduğu özlemler, İstanbul’daki bürokrasi ile zaman zaman yaşadığı sorunlar, arkadaş ve sırdaşı olan bazı devlet adamı ve aydınlarla ülke sorunları üzerine yaptığı müzakereler, mimarlık tarihçilerinin çok önemsemelerine rağmen tamamen soyut bir düzlemde tartıştıkları Mimar Alexandre Vallaury’nin yaptığı ve Vallaury’nin adeta bir günah keçisine dönüştürüldüğü Sadullah Paşa yalısının restorasyonu gibi konularda çok ciddi verileri barındırmaktadır. Bu eserde Tanzimat döneminde dürüst, mazlum, ufku açık, dil bilir, zeki, ciddi, sessiz, edepli, şair, hattat, nesirde üslup sahibi, mütevazi ve mutedil bir insan olarak öne çıkan ve önemli bir Türk aydını ve diplomatı olan Sadullah Paşa’nın intiharla sonuçlanan 53 yıllık hazin yaşam öyküsü ile geride bıraktığı evrak-ı metrukesini okuyabilirsiniz.  

Öncelikle yazar Prof. Dr. Ali Akyıldız, yaptığı özgün çalışmalarla Türkiye ve dünya tarih literatürüne önemli katkılarda bulunmuş çok değerli bir isim. İstanbul 29 Mayıs Üniversitesi Tarih Kürsüsü Başkanı. Hemen hemen her yazdığı eser çeşitli kurumlarca ödüllere layık görüldü. Bu kitap, tüm arşiv belgeleri, yazıları ve mektuplaşmaları ışığında II. Abdülhamid’in sefir olarak sürgün ettiği Sadullah Paşa’nın elîm bir intiharla sona eren hayat hikâyesi ve bu hayat hikâyesi bağlamında Osmanlı İmparatorluğu’nun son zamanlarını anlatan çok orijinal ve önemli bir eser. Tüm özellikleriyle hem yazar hem de bu çalışması tarih kitaplığımızı çok farklı bir boyuta taşıyacak ve birçok tartışmayı da beraberinde getirecek harika bir biyografi. Hem biyografinin hacminde ortaya çıkan yaklaşık üçte birlik genişleme hem de Sadullah Paşa’nın ailesine ve çevresindeki insanlara ve dostlarının da paşaya yazmış olduğu yeni mektup ve yazıların eserin hacmini ziyadesiyle arttırması sebebiyle eser 2 cilt olarak basılıyor.