Mülk ve Hukuk: Osmanlı Vergi Düzeninde Meşruiyet Sorunu

Osmanlı vergi kanunlarında yer alan vergiler şer‘î vergilerin bir uzantısı mıdır? Yoksa şer‘î vergilere ek olarak ortaya konmuş örfî düzenlemeler midir? Eğer örfî ise bu vergiler dönemin uleması tarafından nasıl meşrulaştırılmıştır? Osmanlı İmparatorluğu’nun hukuk sistemi üzerine yürütülen tartışmalarda en dikkat çekici başlıklardan biri, kanun ile şeriat arasındaki ilişkinin mahiyetidir. Özellikle vergi hukuku alanında, Osmanlı kanunnamelerinde yer alan düzenlemelerin şer‘î temellere dayanıp dayanmadığı meselesi, akademik literatürde farklı yorumlara konu olmaktadır. Mesut Kulan’ın “Mülk ve Hukuk” adlı çalışması, işte bu temel soruya odaklanarak 15. ve 16. yüzyıl Osmanlı vergi kanunlarını, devrin ulemasının fetvaları çerçevesinde kapsamlı biçimde inceliyor. Çalışma, Osmanlı kanunnamelerinde yer alan vergi hükümlerini yalnızca birer hukuk metni olarak ele almakla kalmayıp aynı zamanda fetva mecmuaları, klasik Hanefî literatürü, arşiv belgeleri ve kadı sicilleri ışığında çok yönlü bir analiz sunuyor.

Osmanlı vergi kanunlarında yer alan vergiler: • Şerî vergilerin (zekât, öşür, harâc, cizye) bir uzantısı mıdır? • Yoksa şerî vergilere ek olarak ortaya konmuş örfî düzenlemeler midir? • Eğer örfî ise, bu vergiler dönemin uleması tarafından nasıl meşrulaştırılmıştır? Bu çalışma, vergilerin şerî veya gayri şerî oluşunu modern kategoriler üzerinden değil, bizzat 15. ve 16. yüzyıl Osmanlı ulemasının değerlendirmeleri üzerinden tespit ediyor. Böylece Osmanlı vergi sistemine dair “şerî–örfî” ayrımını yeniden gözden geçiriyor.

Osmanlı İmparatorluğu’nun hukuk sistemi üzerine yürütülen tartışmalarda en dikkat çekici başlıklardan biri, kanun ile şeriat arasındaki ilişkinin mahiyetidir. Özellikle vergi hukuku alanında, Osmanlı kanunnamelerinde yer alan düzenlemelerin şer‘î temellere dayanıp dayanmadığı meselesi, uzun süredir akademik literatürde farklı yorumlara konu olmaktadır. Mesut Kulan’ın “Mülk ve Hukuk” adlı çalışması, işte bu temel soruya odaklanarak 15. ve 16. yüzyıl Osmanlı vergi kanunlarını, devrin Hanefî ulemasının fetvaları çerçevesinde kapsamlı biçimde inceliyor. Çalışma, Osmanlı kanunnamelerinde yer alan vergi hükümlerini yalnızca birer hukuk metni olarak ele almakla kalmayıp aynı zamanda fetva mecmuaları, klasik Hanefî literatürü, arşiv belgeleri ve kadı sicilleri ışığında çok yönlü bir analiz sunuyor.