Hata Asıl Neredeydi?

1940'ların sonu ve 1950'lerin başında, Avrupa emperyalizmi Orta Doğu’dan çekilirken bölge halklarında bağımsızlaşma, demokratikleşme ve daha iyi bir gelecek kurma umutları doğmuştu. Üstelik İran Başbakanı Muhammed Musaddık ve Mısır Devlet Başkanı Cemal Abdünnasır gibi toplumsal ve ekonomik gelişmeyi önemseyen liderler de halkın sempatisini kazanmıştı. Ancak bu iyimser hava hiç de uzun sürmedi ve bölge otoriterlik, süper güçlerin rekabeti ve vekalet savaşlarının tuzağına düştü. Tarihî bir fırsat yakalanmışken yanlış giden neydi? İran petrollerini millileştirerek halkının refahını yükseltmek isteyen Musaddık’ın -ve aslında İran’ın ilk demokratik hükümetinin- 1953 yılında CIA destekli bir darbeyle devrilmesini Arap dünyasının o dönemdeki en dikkat çekici lideri Nasır’ın şeytanlaştırılmasına dönük ABD kara propagandası takip etti. ABD’nin “komünizmle mücadele” etiketiyle meşrulaştırmaya çalıştığı bu müdahalelerinin arkasında Orta Doğu’yu küresel sermaye ve finans piyasalarına katma arzusu vardı. Bu stratejik coğrafyaya fayda-maliyet analiziyle yaklaşanlar, hesaplarını maddi ölçütlere göre yaparken, bölgenin ödediği bedel ciddi can kayıpları, israf edilen insani ve iktisadi kaynaklar, kesintisiz krizler ve on yıllar boyunca demokratik yönetimden uzak kalmak oldu. London School of Economics’te uluslararası ilişkiler profesörü olan Fawaz A. Gerges, İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra özellikle ABD’deki güç odaklarının Orta Doğu’daki monarşileri ve otokratları desteklemek yerine bağımsız liderleri ve halklarını teşvik etmiş olmaları, hatta sadece engellememeleri durumunda Orta Doğu tarihinin nasıl farklı olabileceğini ele alıyor. Orta Doğu’da demokratik kurumların işlerlik kazanamamasını büyük ölçüde bölgenin toplumsal ve kültürel özelliklerine bağlayan Bernard Lewis’in aksine “Hata Asıl Neredeydi? diye soruyor.

Bernard Lewis'in "Hata Neredeydi?" kitabını okuyan herkesin bunu da okuması gerekir. Gerges, yaygın Batı anlatısının aksine, bölgenin geri kalmışlığını kültürel ya da dinsel nedenlere bağlamaz. Bunun yerine, emperyal müdahaleler, Soğuk Savaş rekabeti ve çıkar odaklı dış politikaların neden yapısal sorunlara dikkat çeker. Kitap, Orta Doğu’da siyasal İslam’ın yükselişini dahi bu tarihsel kırılmalar bağlamında değerlendirir.