Hakkıyla Kul Olmak

Büyük İslam düşünürü İmam Gazzâlî’nin derinden etklendiği ve meşhur eseri İhya’da kendisine sık sık atıfta bulunduğu Hâris el-Muhâsibî, erken dönem İslam düşünce ve tasav­vuf tarihinin en önemli isimlerinden biridir. Onun eserleri yalnızca zühd ve takva hayatını anlatan metinler arasında yer almaz, aynı zamanda insanın iç dünyasını, niyetini, kalbini ve kulluk sorumluluğunu merkeze alan güçlü bir düşünce geleneğini de temsil eder. Bu yönüyle Muhâsibî hem tasavvuf tarihinin hem de İslam ahlak düşüncesinin kurucu şahsiyet­lerinden biri olarak özel bir yere sahiptir. Elinizde bulunan Hakkıyla Kul Olmak ismini verdiğimiz bu çalışma, Muhâsibî’nin er-Riʿâye li-Hukûkillah adlı eserinin ilk bölümünün tercümesi­ni içermektedir. Klasik tasavvuf literatürünün temel metin­lerinden biri kabul edilen bu eser, adından da anlaşılacağı üzere kulun Allah’a karşı sorumluluğunu, ilahî hakların nasıl gözetileceğini ve kulluk bilincinin hangi esaslar üzerinde şekillenmesi gerektiğini konu edinmektedir. Muhâsibî ve eserleri hakkında akademik çalışmalar yürüten Dr. Kutbedddin Akyüz tarafından ilk bölümü çevirilen bu kıymetli klasiğin tamamını her okurun anlayabileceği sade bir üslupla yayına hazırlamayı hedeflemekteyiz.

İlk dönem tasavvuf tarihinin kurucu metinleri arasında yer alan er-Ri'âye, İmam Gazzâlî'nin meşhur eseri İhyau Ulumi'd-din başta olmak üzere kendisinden sonra yazılan pek çok tasavvuf klasiğine ilham olmuştur. Özellikle bugün, dinî bilgi ile iç derinlik arasındaki bağın zaman zaman zayıfladığı bir vasatta, Muhâsibî gibi isimlerin yeniden okunması daha da kıymet kazanmaktadır. Bu bakımdan yayına hazırladığımız bu çalışma, bir tercüme faaliyeti olmanın yanında, klasik tasavvuf mirasının önemli bir halkasını günümüz okuyucusuyla buluşturma çabasının da somut bir örneğidir.

İmam Gazzâlî'nin düşünce dünyasını etkilemiş ve kendisinden "hocam" diye bahsettiği Hâris el-Muhâsibî, erken dönem İslam düşünce ve tasavvuf tarihinin en önemli isimlerinden biridir. Onun eserleri yalnızca zühd ve takvâ hayatını anlatan metinler arasında yer almaz, aynı zamanda insanın iç dünyasını, niyetini, kalbini ve kulluk sorumluluğunu merkeze alan güçlü bir düşünce geleneğini de temsil eder. Bu yönüyle Muhâsibî, hem tasavvuf tarihinin hem de İslam ahlak düşüncesinin kurucu şahsiyetlerinden biri olarak özel bir yere sahiptir. Nitekim Gazzâlî meşhur eseri İhya'yı yazarken Muhâsibî'den etkilendiğini açıkça ifade etmiştir. Bu çalışma, Muhâsibî’nin er-Riʿâye li-Hukûkillah adlı eserinin ilk bölümünün Türkçe tercümesini içermektedir. Klasik tasavvuf literatürünün temel metinlerinden biri kabul edilen bu eser, adından da anlaşılacağı üzere kulun Allah’a karşı sorumluluğunu, ilâhî hakların nasıl gözetileceğini ve kulluk bilincinin hangi esaslar üzerinde şekillenmesi gerektiğini konu edinmektedir. İlk bölümünde özellikle dinleme adabı, Allah’ın haklarını gözetme bilinci, takvânın mahiyeti ve kulun sorumluluk duygusu gibi hususlar üzerinde durulmaktadır. Onun cümleleri çoğu zaman kısa görünmekle birlikte arka planında güçlü bir tefekkür ve ciddi bir manevî tecrübe taşımaktadır. Tasavvuf tarihinin kurucu metinlerinden bir sayılan bu önemli çalışmayı bölümler hâlinde yayına hazırlamayı hedeflemekteyiz.